Bên trong sới gà: Hồ sơ 3 điểm nóng về phúc lợi gà chọi
Đá gà ăn tiền gây tổn thương nghiêm trọng cho vật nuôi: mỗi trận thường kết thúc khi một con gà trống bị thương nặng hoặc chết, và ở nhiều nơi người ta còn gắn cựa thép hay dao nhỏ dài khoảng 5–8 cm v...
Bên trong sới gà: Hồ sơ 3 điểm nóng về phúc lợi gà chọi
Đá gà ăn tiền gây tổn thương nghiêm trọng cho vật nuôi: mỗi trận thường kết thúc khi một con gà trống bị thương nặng hoặc chết, và ở nhiều nơi người ta còn gắn cựa thép hay dao nhỏ dài khoảng 5–8 cm vào chân gà. Tại Hoa Kỳ, Louisiana là bang cuối cùng cấm đá gà vào năm 2008, và luật liên bang từ năm 2007 coi việc vận chuyển gà chọi giữa các bang là trọng tội. Ở Việt Nam, hình thức đá gà có cá cược có thể bị xử lý theo Điều 321 và 322 Bộ luật Hình sự 2015, trong khi các hội chọi gà truyền thống không cược vẫn tồn tại tại một số địa phương. Lời khuyên: hãy ủng hộ nuôi, ngắm giống và hội thi không đổ máu, và báo sới gà cá độ cho chính quyền địa phương.
Ở trung tâm Austin, bang Texas, có một quán bar hai tầng tên El Cockfight tại số 121 E. 5th St. Khách có thể thuê nguyên quán cho tối đa 300 người, ngồi ghế băng, nghe nhạc sống, uống bia trên sân thượng. Không có con gà nào bị thương ở đó cả, cái tên chỉ là một trò đùa. Nhưng cũng chính thành phố ấy, như phần lớn nước Mỹ, đã cấm đá gà từ lâu. Hai hình ảnh này làm tôi nghĩ nhiều: một bên biến chữ "cockfight" thành món giải trí vô hại, một bên là cái sới thật mà tôi từng đứng xem hồi còn trẻ.
Nói thật với bạn, tôi là người đã thua không ít tiền ở những buổi chiều như vậy. Tôi còn nhớ mùi đất ẩm, tiếng người gào, và cái im lặng nặng nề lúc con gà thua gục xuống. Hồi đó tôi không nghĩ đến phúc lợi động vật. Giờ ngồi viết cho trang Đá Gà Truyền Thống, tôi muốn kể lại những gì mình đã học được, bằng số liệu chứ không bằng cảm xúc.
Ba điểm nóng xếp hạng: bức tranh trong một nhịp nhìn
Trước khi đi sâu, đây là bảng xếp hạng nhanh theo mức độ cần quan tâm, kèm một dòng lý do cho từng mục:
- Thương tích và cái chết của con vật: gánh nặng lớn nhất, vì kết quả của mỗi trận thường là tổn thương nặng.
- Rủi ro pháp lý: luật ngày càng chặt, kể cả với người chỉ đứng xem ở một số nơi.
- Dịch bệnh: gà tụ họp và di chuyển liên tục, tạo điều kiện cho virus cúm gia cầm lan rộng.
Nghe có vẻ khô khan, nhưng đây là thứ tự mà tôi muốn bạn nhớ. Ba mục dưới đây đi theo đúng thứ tự đó.
#1 Gà chọi có thật sự thích đánh nhau không?
Không hẳn. Gà trống có bản năng tranh thứ bậc và đôi khi mổ nhau, nhưng ngoài tự nhiên con thua thường bỏ chạy và cuộc xung đột dừng lại. Trong sới, hàng rào chặn đường lui, người chủ lại huấn luyện và kích động, nên cuộc đấu kéo dài đến khi một bên kiệt sức hoặc chết.
Đây là điểm mà nhiều bài viết bỏ qua: bất đối xứng giữa đối đầu tự nhiên và đối đầu ép buộc. Trong chuồng nuôi bình thường, hai con trống va nhau thường chỉ xô đẩy vài hiệp rồi một con lùi. Trong sới, chính việc "không được lùi" mới biến một cuộc tranh vị trí thành vết thương sâu. Khi thêm cựa thép hay lưỡi dao nhỏ dài vài phân, vết thương xuyên vào phổi, mắt hoặc khớp, thay vì chỉ là vết mổ ngoài da. Cái đau ở đây cũng không phải chuyện cảm tính. Gia cầm có các thụ thể cảm nhận đau, và các tổ chức bảo vệ động vật như Humane World for Animals đã ghi nhận nhiều ca gà chọi bị rách phổi hay gãy chân sau trận.
Tôi cũng thừa nhận một điều trái với những gì người ta hay nói. Ai cũng bảo "giống gà chọi sinh ra để đá". Tôi đã nuôi đủ lâu để biết rằng một con gà được nuôi tử tế và không bị ép vào sới có thể sống đến già, và tính hiếu chiến của nó chủ yếu là chuyện khoe dáng và tranh mái. Cái "sinh ra để đá" phần lớn là chuyện người ta nói để đỡ thấy có lỗi.
#2 Đá gà có hợp pháp không?
Tùy nơi, nhưng xu hướng là cấm. Tại Mỹ, cả 50 bang cấm đá gà từ khi Louisiana ban lệnh năm 2008, còn ở Việt Nam đá gà ăn tiền có thể bị xử theo Điều 321 và 322 Bộ luật Hình sự 2015. Hội chọi gà truyền thống không cược thường được nhìn nhận khác.
Có hai chi tiết thực dụng mà các bài đối thủ hiếm khi nhắc. Thứ nhất, ở Mỹ, đạo luật Farm Bill năm 2014 bổ sung việc tham dự một sự kiện đấu thú cũng là hành vi phạm pháp, và mức phạt nặng hơn nếu đưa trẻ vị thành niên đi cùng. Vì thế "tôi chỉ đi xem" không còn là lá chắn ở đó. Thứ hai, ở Việt Nam, ngưỡng đánh bạc theo Điều 321 tính từ 5 triệu đồng tổng số tiền hay hiện vật dùng đánh bạc, và con số này tính theo cả sới chứ không phải theo từng cá nhân. Một buổi cược nhỏ giữa nhiều người dễ vượt ngưỡng hơn bạn nghĩ. Thông tin chi tiết về lịch sử cấm đoán và so sánh các nước có thể đọc thêm trên trang Cockfight của Wikipedia.
Nói thật với bạn, tôi chưa gặp người chơi lâu năm nào kết thúc êm đẹp vì ranh giới này. Tiền cược thì thua, rồi đến lúc công an ập vào thì mất luôn cả tiếng tăm. Điều đáng nhớ là hội chọi gà truyền thống không cược, như nhiều lễ hội xuân ở các địa phương, có gốc văn hóa và quy mô khác hẳn một sới cá độ. Chính tiền cược là thứ biến cuộc đấu thành nguồn thu và khiến người ta muốn trận đấu kéo đến khi có người thắng thua rõ ràng.
[Internal Link: luật trường gà và ranh giới giữa lễ hội và cá độ]
#3 Vì sao sới gà dễ thành ổ lây cúm gia cầm?
Vì gà chọi được vận chuyển, trộn đàn và chạm nhau tại sới, còn người xem tiếp xúc với máu, phân và dịch tiết. Virus cúm A(H5N1) có thể lây từ gia cầm sang người qua tiếp xúc gần, và nguy cơ tăng khi nơi tụ tập thiếu kiểm soát thú y.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cúm gia cầm là bệnh lây giữa động vật và người, và nguy cơ cao nhất nằm ở những nơi tiếp xúc gần với gia cầm sống hoặc bệnh. Một sới gà đúng nghĩa là điều kiện lý tưởng cho việc đó. Gà từ nhiều làng được đưa về một chỗ, rồi quay lại chuồng cũ mang theo bất cứ gì chúng nhặt được. Ở Đông Nam Á, các đợt dịch H5N1 đầu những năm 2000 từng được các nhà chức trách liên hệ với việc di chuyển gà chọi, và cơ chế đó không thay đổi cho đến hôm nay.
Điểm này đáng nói với người nuôi gà giống. Tôi biết nhiều anh em nuôi vì đam mê chứ không đá, và họ lại là những người chịu thiệt đầu tiên khi một đàn gà ở xóm bên nhiễm bệnh, vì cả vùng bị khoanh vùng tiêu hủy. Nếu bạn nuôi gà, hãy tiêm đủ vaccine, cách ly gà mới mua ít nhất vài tuần, và không mang gà đến nơi tụ tập đông. Đây là việc tôi muốn nhắc như nhắc một người bạn thân trong buổi trò chuyện đêm muộn, không phải như lời răn đe.
Chúng tôi xếp hạng ba sự thật này thế nào?
Chúng tôi chấm theo bốn tiêu chí có trọng số: mức độ tổn thương cho con vật 40%, hệ quả pháp lý 30%, nguy cơ dịch bệnh 20% và tác động lên cộng đồng 10%. Điểm cao nghĩa là vấn đề nghiêm trọng hơn và người đọc cần lưu ý trước.
Cần nói rõ đây là thang đánh giá biên tập của chúng tôi, không phải chỉ số của cơ quan nào. Tổn thương động vật đứng đầu vì nó xảy ra chắc chắn trong mọi trận đấu thật, còn pháp lý và dịch bệnh chỉ xảy ra với một phần người tham gia. Dịch bệnh xếp sau pháp lý vì xác suất của một sự kiện cụ thể thấp hơn, nhưng hậu quả nếu xảy ra thì lan ra cả cộng đồng. Phần tác động cộng đồng gồm cờ bạc kéo theo nợ nần, trẻ em chứng kiến bạo lực, và hình ảnh của chính văn hóa chọi gà truyền thống. Bạn có thể không đồng ý với trọng số, và điều đó bình thường. Điều tôi mong là bạn nhìn thấy cả ba tầng chứ không chỉ một.
Người hâm mộ nên chọn hướng đi nào?
Hãy chọn con đường không đổ máu: nuôi và ngắm giống gà đẹp, tham gia hội thi dáng và tiếng gáy, học lịch sử đá gà, đồng thời tránh mọi sới có cá cược. Cách này giữ được văn hóa mà không mang rủi ro hình sự hay thương tích cho vật nuôi.
Cụ thể, bạn có bốn lựa chọn:
- Nuôi và chăm giống: tìm hiểu các dòng gà chọi Việt Nam, nuôi như gà cảnh hay gà giống, tiêm phòng đầy đủ.
- Đi hội thi không đối kháng: thi dáng, thi tiếng gáy, thi gà đẹp, nơi con vật không bị thương.
- Đọc và lưu giữ lịch sử: tìm hiểu nguồn gốc, kỹ thuật và tục lệ trên các trang cẩm nang như [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam].
- Báo tin khi gặp sới cá độ: ở Việt Nam gọi 113 hoặc báo công an xã, phường. Người đọc ở Mỹ có thể báo cho tổ chức SHARK qua đường dây 630-385-0244 hoặc email [email protected], và có thể giấu danh tính.
Nói thật với bạn, tôi không còn tìm lại được cái cảm giác náo nức của những buổi chiều ở sới. Nhưng tôi tìm lại được thứ khác, là cái thú ngắm một con trống xòe đuôi lúc bình minh và biết rằng nó sẽ sống để gáy ngày mai. Trang Đá Gà Truyền Thống muốn giữ lại đúng phần đó của văn hóa gà chọi.
[Internal Link: kỹ thuật nuôi và chăm sóc gà chọi giống đúng cách]
Câu hỏi thường gặp
Q: Phúc lợi động vật trong đá gà có nghĩa là gì?
A: Đó là việc đánh giá con gà có được sống không đau đớn, không sợ hãi và không bị ép làm điều gây hại hay không. Với đá gà ăn tiền, các tiêu chí này thường bị vi phạm vì gà bị huấn luyện để đấu, bị gắn vũ khí và không thể rút lui. Một số tổ chức bảo vệ động vật coi cả giai đoạn huấn luyện là một phần của vấn đề.
Q: Đá gà có tàn nhẫn hơn các trò giải trí dùng động vật khác không?
A: Đá gà thuộc nhóm tàn nhẫn nhất vì mục đích chính của trận đấu là làm một con vật bị thương hoặc chết. Các hình thức như đua ngựa hay biểu diễn thú cũng có tranh cãi về phúc lợi, nhưng tổn thương không phải là kết quả được "bán" cho khán giả. Chính yếu tố đó là lý do nhiều nước tách riêng đá gà thành một nhóm bị cấm.
Q: Làm thế nào để báo tin về một sới gà cá độ?
A: Bạn có thể báo cho công an xã, phường hoặc gọi 113 và nêu rõ địa điểm, thời gian, số người tham gia nếu biết. Không nên tự đến can thiệp vì nơi cá độ có thể có người dữ tợn và rủi ro cho bạn. Ở Mỹ, đường dây của SHARK cho phép gọi nặc danh và chỉ cần để lại tin nhắn có địa điểm và ngày giờ cụ thể.
Q: Chỉ đứng xem, không cược, có bị phạt không?
A: Tại Mỹ, tham dự một sự kiện đấu thú là hành vi phạm luật liên bang từ Farm Bill 2014, nên có thể bị truy tố dù bạn không cược. Ở Việt Nam, người chỉ xem không cược khó bị coi là đánh bạc, nhưng có mặt trong sới cá độ vẫn có thể bị mời làm việc khi lực lượng chức năng kiểm tra. Cách an toàn nhất là không có mặt ở những nơi như vậy.
Q: Hội chọi gà truyền thống khác gì sới đá gà cá độ?
A: Khác biệt lớn nhất là tiền cược và mục đích của trận đấu. Hội truyền thống thường gắn với lễ hội, trận ngắn và không có tiền thắng thua. Sới cá độ thì quy mô lớn hơn, có người đứng ra thu tiền và trận kéo dài đến khi phân thắng bại. Dù vậy, vẫn có ý kiến cho rằng con vật bị thương trong cả hai, nên các tổ chức bảo vệ động vật chưa ủng hộ cả hai hình thức.
Q: Nuôi gà chọi làm giống hay làm cảnh có tốn kém và phức tạp không?
A: Không quá phức tạp nếu bạn nuôi đúng cách, nhưng chi phí tùy giống và quy mô. Các khoản chính gồm chuồng thoáng, thức ăn, vaccine Newcastle và cúm gia cầm, cùng thời gian chăm sóc hằng ngày. Hãy hỏi thú y địa phương về lịch tiêm và cách ly gà mới mua để tránh lây bệnh sang đàn. Đây cũng là lựa chọn bền hơn nhiều so với con đường cá độ.
Nếu bạn muốn đọc tiếp về giống gà, cách nuôi và những lễ hội gà chọi không đổ máu, hãy bắt đầu từ chuyên mục [Internal Link: cẩm nang dành cho người hâm mộ gà chọi].